De grootste zorg voor ouders is hoe en of zij hun kind moeten opvoeden. We willen allemaal dat onze kinderen zich goed gedragen. Maar hoe we dit kunnen bereiken zonder dat we de creativiteit van onze kinderen onderdrukken of hun gevoel van eigenwaarde verkleinen, is heel lastig. Ik heb ontdekt dat bij opvoeden vaak schimmen uit het verleden tevoorschijn komen en voor problemen zorgen. Deze uitdrukking, verwoord door de bekende expert op het gebied van ontwikkeling van het kind Selma Fraiberg, verwijst naar herinneringen uit de kindertijd, eigen ervaring en denk- en gedragspatronen die we allemaal meebrengen naar het ouderschap. Deze schimmen kunnen het ouderschap nog lastiger maken omdat we soms iets zeggen maar in werkelijkheid iets anders denken en voelen.
Bijbrengen en leren
Liefdevolle grenzen
Goedkeuring telt
Waarom corrigeren soms niet werkt
Veelgestelde vragen, beantwoord door opvoedingsdeskundigen van Pampers
![](\""./images/666666.gif\""){kind=small}
Corrigeren moet positief opgevat worden, we moeten onze kinderen iets bijbrengen, ze niet straffen. Ons doel is simpel. Onze kinderen moeten leren hoe ze zich horen te gedragen, hoe ze zichzelf in de hand kunnen houden en hoe ze respect voor anderen moeten tonen. Uit mijn ervaring weet ik dat ouders duidelijk moeten weten wat ze hun kinderen bij willen brengen, terwijl ze wel in hun achterhoofd moeten houden wat een kind in die fase van zijn ontwikkeling kan leren. De strategie die het beste gevolgd kan worden, is dan makkelijk uit te werken. Als we het met de ogen van een kind bekijken zijn twee dingen belangrijk zodat hij kan leren wat ervan hem verwacht wordt. De formulering van wat je hem wilt leren, moet zo eenvoudig mogelijk zijn. En het gevolg van een bepaalde handeling moet direct volgen op die handeling.
In tegenstelling tot wat vele mensen denken, worden kinderen graag gecorrigeerd. Maar dit dient wel consequent en liefdevol te gebeuren. De regels kennen en weten wat er gebeurt als die regels gebroken worden, geven een kind een gevoel van veiligheid. Hij kan volkomen ontspannen spelen en verkennen omdat hij weet waar de grenzen liggen. De onrustigste kinderen die ik in mijn praktijk gezien heb, zijn kinderen die zelden of inconsequent gecorrigeerd worden. Deze kinderen rennen rond, pesten, zijn onbeleefd, slaan, gebruiken vloekwoorden of testen hun omgeving op een andere manier uit. Ze zijn op zoek naar grenzen en naar iemand anders om de leiding over te nemen. Teveel macht hebben is erg beangstigend voor een klein kind. Na liefde, is het stellen van grenzen het beste wat je een kind kunt geven.
De meeste kinderen willen doen wat hun ouders van hen verwachten. De liefde en aandacht van de ouders zijn de beste drijfveren ter wereld en kinderen zullen alles in het werk stellen om deze te krijgen. Er doen zich problemen voor als ouders te weinig aandacht voor hun kinderen hebben. Ook is het niet goed als ze te lang stil blijven staan bij ongewenst gedrag van hun kinderen en dus de goede dingen die hun kinderen doen om hen te plezieren, niet zien. Vaak verdwijnt ongehoorzaam gedrag vanzelf als de ouders hun aandacht meer richten op het positieve en het ondeugende gedrag consequent negeren. Beloningen zoals een snoepje, stickers op een kaart of een uitje, kunnen gewenst gedrag stimuleren. Maar niets werkt zo goed als de goedkeuring van de ouders waardoor het kind het gevoel krijgt dat hij doet wat van hem verwacht wordt. Deze interne beloningen zijn het belangrijkste: ze zorgen ervoor dat een kind trots is op zichzelf en goed reageert op de volgende uitdaging in zijn leventje.
Waarom corrigeren soms niet werkt
Soms vragen ouders gewoonweg teveel van een kind, gezien zijn fase in de ontwikkeling en/of de omstandigheden. Ik geef hieronder een aantal voorbeelden die ik vaak tegenkom en geef wat ideeën over hoe je het beter zou kunnen doen.
* De aanwijzingen van de ouders zijn niet specifiek genoeg. Zaken als Gedraag je en Wees lief zeggen niet zoveel voor een kind jonger dan 10. Wees specifiek over wat je van je kind verwacht. Zeg tegen hem Stop met dat schreeuwen of Geef dat autootje terug aan Mark.
* De taak is te gecompliceerd voor het kind. Er zijn maar weinig jonge kinderen die begrijpen wat Je kamer opruimen betekent. Kinderen reageren beter op Ruim de blokken op of Gooi je kleren in de wasmand. Als je kind vele kleine taken goed heeft afgerond, heeft hij ook zin in de volgende.
* Het kind begrijpt de relatie tussen zijn gedrag en een beloning of straf niet. Als we een kind pas na lange tijd gaan straffen voor zijn ongewenst gedrag, leert een kind er echt niets van. Bijvoorbeeld, als je een driejarige aan het eind van de week beloont voor zijn goede gedrag in de afgelopen week, zal hij daar niets van begrijpen. Zijn geheugen en tijdsbegrip zijn hiervoor nog niet voldoende ontwikkeld. Hoe jonger je kind is, hoe korter het gevolg van bepaald gedrag moet volgen op dat gedrag. Beloon onmiddellijk, bijvoorbeeld, door je kind te prijzen: Het is heel erg goed van je dat je Mark zijn blokken teruggaf.
* Er wordt teveel verwacht van het kind. Hele jonge kinderen weten dat nee betekent dat ze moeten stoppen met wat ze aan het doen zijn. Maar ze kunnen zelf niet iets anders bedenken om te doen als de verleiding groot blijft. Bijvoorbeeld, de video blijft zeer verleidelijk om mee te spelen tenzij je hem een alternatief biedt waardoor hij bij die video weggaat.
* Te vaak nee. Als je je kind alles verbiedt, zal hij daar geen aandacht meer aan schenken. Ouders moeten prioriteiten stellen en aan één of twee dingen per keer werken. Ik zou voorstellen om te beginnen met gedrag dat gevaarlijk is of waardoor dingen vernield worden. De gevechten over eten win je nooit en die over kleren zijn het niet eens waard.
* Het kind is uitgeput. Probeer je kind niet op te voeden als hij moe, hongerig, overstuur of gespannen is. Je zult meer succes hebben als je je kind uit de situatie weghaalt, hem laat doen wat nodig is (dutje, eten, knuffelen) en het dan opnieuw probeert.
* Je bent zelf uitgeput. Als je meer van streek bent dan je kind, zul je hem niets zinvols bij kunnen brengen. Laat het even los. Kinderen (moeten) leren dat ouders met een bepaalde emotie reageren op gedrag. Je gezichtsuitdrukking, stem en gedrag zijn allemaal manieren waarop je kind de reactie van de wereld op zijn gedrag beoordeelt. Maar wees voorzichtig als je gestresst bent. Zowel jij als je kind zullen schrikken van je overdreven reactie. En je zult zeer waarschijnlijk spijt krijgen van wat je zegt of doet.
Veelgestelde vragen, beantwoord door opvoedingsdeskundigen van Pampers
V: We hebben een jongenstweeling, 18 maanden oud. Geen van beide wil dat we zijn tanden poetsen. De tanden van de ene gaan al achteruit. We geven ze wel elke dag fluoride. Wat kunnen we eraan doen?
A: Machtsstrijd is heel normaal tijdens het tweede levensjaar en dit klinkt wel als een machtsstrijd. Het is belangrijk dat je het sterker wordende gevoel van onafhankelijkheid van je zoontjes stimuleert. Maar als het om de gezondheid gaat, mag je niet toegeven. Als jullie allebei duidelijk en consequent zijn over het tandenpoetsen en er niet over gaat discussiëren of onderhandelen, zullen de jongens zich neerleggen bij deze belangrijke zaak. Laat ze wel meedoen door bijvoorbeeld een beetje tandpasta op de borstel te mogen doen. Of laat ze de kleur van hun tandenborstel kiezen. Maar wek niet het idee dat ze onder het tandenpoetsen uit kunnen komen. Hoe minder discussie, hoe beter. Blijf consequent: je kunt nog heel wat strijd verwachten. Kinderen voelen zich veiliger als ze weten dat er grenzen gesteld zijn waar ze zich aan moeten houden. Daarentegen voelen ze zich onrustig als de regels veranderen of als er over regels te praten valt. Ook is het niet goed als ze het gevoel hebben dat ze teveel macht in een situatie hebben. - Suzanne Dixon, arts
V: Mijn driejarige wil niet in zijn autostoeltje blijven zitten. Het lukt hem elke keer weer om eruit te komen. Het is iedere ochtend weer een gevecht als ik hem naar de crèche moet brengen en zelf naar het werk moet. Ik word er wanhopig van. Help!
A: Op veiligheid in de auto mag je echt niets toegeven. Er moet zo min mogelijk discussie over zijn. Hij moet in zijn stoeltje blijven zitten, dus trek de riempjes zo strak mogelijk aan zonder dat het echt vervelend gaat zitten. Als je kind gevoelig is voor aanraking, kan het helpen de riempjes te bedekken met vilt of fluweel. Zorg er wel voor dat het stoeltje rechtop staat zodat hij naar buiten kan kijken. Controleer of de zon niet in zijn ogen schijnt. Koop anders een zonneschermpje als dat een probleem is. Geef hem een beloning die hij alleen in de auto krijgt, zoals een cassetterecorder of een gameboy. Bewaar dit in het handschoenenkastje en haal het er pas uit als hij rustig in zijn stoeltje zit. Stop de auto als hij toch uit zijn stoeltje weet te komen, zelfs als je dat in eerste instantie honderd keer moet doen. Je moet dan zo min mogelijk zeggen en hem direct weer in zijn stoeltje zetten. Hij leert het wel als je hierin duidelijk en consequent bent. Neem extra tijd om hem weg te brengen en zorg ervoor dat je ontspannen bent als je deze nieuwe, strengere methode gaat toepassen. Kondig het een dag van tevoren aan met zo min mogelijk discussie. Dit probleem kan ook gedeeltelijk voortkomen uit het feit dat jullie allebei moeite hebben met het afscheid nemen zo vroeg in de morgen. Deze terugkerende strijd komt misschien wel voort uit het feit dat jullie je allebei bedroefd voelen om een dag zonder elkaar door te moeten brengen. Hij beseft wellicht dat hij het afscheid uit kan stellen en heel veel aandacht van je kan krijgen, ook al is die negatief, met deze stoeltjesstrijd. Neem elke dag iets meer tijd en maak er een kort ritueel van waar jullie allebei op kunnen rekenen. Iets dat veiliger is dan ruziemaken in de auto. Maak iets speciaals van het ophalen. Laat het eten en het huishouden even wachten en neem tijd voor hem zodat hij zich weer helemaal met je verbonden voelt. - Suzanne Dixon, arts
V: Hoe kan ik voorkomen dat mijn kind van 19 maanden met eten gaat gooien? Als hij het herhaaldelijk doet om me uit te dagen, haal ik meestal zijn eten weg en vertel hem dat hij niets te eten krijgt als hij met het eten gooit.
A: Het klinkt alsof jullie allebei zijn gedrag verkeerd uitleggen en daardoor het ongewild versterken. Alle kinderen op deze leeftijd spelen met hun eten. Het is een van de manieren waarop ze de wereld leren kennen. Het is niet uitdagend bedoeld. Het klinkt alsof je extra aandacht geeft aan je zoon als hij met eten gooit. Denk er hierbij aan dat ook het tegen hem schreeuwen zijn gedrag kan versterken. Hij krijgt immers je aandacht en weet dat ook. Het antwoord is dan ook verdeeld in twee stappen: ten eerste, geef heel veel aandacht aan je zoontje als hij zijn eten opeet zonder ermee te gooien. Vertel hem dat hij een lieve jongen is en hoe groot hij al wordt. Als hij met eten gooit, vertel hem dan kort: Er wordt niet met eten gegooid. Negeer hem dan 15 seconden. Hij zal heel snel doorkrijgen dat hij meer aandacht krijgt als hij eet dan wanneer hij met eten gooit. - Dr. Lawrence Kutner, klinisch psycholoog
V: Mijn dochtertje wordt binnenkort 10 maanden. Op welke manier kan ik zo'n klein kind corrigeren? Hoe kan ik haar leren dat ze niet aan onze dingen mag komen? Ik ben bang dat als we het haar nu niet leren, we te laat zullen zijn als ze 2 wordt. Klopt dat?
A: Het is juist heel belangrijk voor je dochtertje dat ze zoveel mogelijk dingen vastpakt. Zo leert ze. Je wilt alleen voorkomen dat ze zich pijn doet of iets kostbaars breekt. Daarom kan je haar het beste dingen laten leren door haar omgeving op haar in te richten. Op haar inpraten heeft op deze leeftijd nog geen zin. Als je niet wilt dat ze aan je kostbare vaas zit, zet deze dan buiten haar bereik. Als je niet wilt dat ze van de trap afvalt, maak dan een traphekje. Je manier van opvoeden kan veranderen naar mate je dochtertje ouder wordt en de gevolgen van haar handelingen gaat begrijpen. Houd hierbij wel in gedachten dat opvoeden te maken heeft met leren, niet met straffen. Het belonen van je dochtertje voor goed gedrag is ook een vorm van opvoeden. - Dr. Lawrence Kutner, klinisch psycholoog
V: Mijn dochtertje van 19 maanden slaat me in het gezicht en zegt nee als ik niet doe wat ze wil. Is dit normaal voor een dreumes van haar leeftijd?
A: Hoewel het heel normaal is voor dreumesen om kwaad te worden als ze gefrustreerd zijn, moet je dit gedrag niet negeren. Zeg tegen haar Niet slaan. Je mag nooit terugslaan. Dat zou de zaken alleen maar erger maken. Onthoud dat ze jou niet slaat omdat ze boos is of omdat je iets verkeerds gedaan hebt. Ze voelt zich gewoon overweldigd. Blijf rustig. Daardoor heeft je dochtertje de kans om zichzelf weer onder controle te krijgen. Bij sommige kinderen van deze leeftijd die zo'n driftbui hebben, kan het helpen om ze even heel stevig vast te houden zodat ze niemand kunnen raken. Het kan ook helpen om haar af te leiden als je ziet dat ze zich opwindt over iets. Naarmate je dochtertje ouder wordt, zal ze zich beheerster gaan gedragen als ze weer met sterke emoties te maken krijgt. - Dr. Lawrence Kutner, klinisch psycholoog
V: Mijn zoontje van 28 maanden wil niet aangekleed worden. Hij wil alleen maar een pyjama dragen. Wat kunnen we doen?
A: Ten eerste moet je je realiseren dat dit de tijd is waarop kinderen zich het liefst verzetten tegen alles wat je wilt dat ze doen. Negatief zijn, is zijn grootste bezigheid op het moment - het hoort bij zijn drang om onafhankelijk te zijn. Maar structuur en routine naast regels zijn heel belangrijk voor kinderen van deze leeftijd. Zonder dit, kunnen ze bang lijken of denken we dat ze verwend zijn (maar dat is eigenlijk alleen maar hun grenzen verkennen). Kortom, jij bent de volwassene en je moet de essentiële structuur in zijn dag aanbrengen. Dan kan hij kiezen of hij die structuur gelaten accepteert of dat hij gaat protesteren. We weten al wat hij gaat doen als je probeert hem aan te kleden. Je moet het ondanks zijn protesten, toch voor elkaar krijgen. Kies welke strijd je wilt strijden. Minder belangrijke zaken kunnen beter genegeerd worden. Wellicht is het ook makkelijker om hem staand aan te kleden. Kies makkelijke kleren en laat hem je helpen om zichzelf aan te kleden. Geef hem zijn sokken om aan te doen. Geef hem niet teveel keus - kies twee combinaties of maar één broek met twee T-shirts en vraag hem Wil je het rode of witte T-shirt aan bij je blauwe broek?. Als dat niet werkt, kan je ook proberen hem af te leiden terwijl je hem aankleedt. Blijf rustig en kleed hem zakelijk aan; hoe minder overstuur je wordt, hoe minder beloning hij krijgt voor zijn protesten. Als je klaar bent, kan je hem knuffelen en iets zeggen als Wat jammer dat je aankleden niet leuk vindt, maar we weten allebei dat het er gewoon bijhoort. Protest is normaal en gezond op zijn leeftijd: je moet het dan ook niet bestraffen. Maar het mag ook geen garantie zijn voor veel aandacht van jou. Door zakelijk en beheerst om te gaan met de driftbuien van je kind, leert hij dat dit soort gedrag niet werkt. - T. Berry Brazelton, arts
V: Ik heb een zoontje van 18 maanden die andere kinderen vrij vaak slaat. Het is niet hard genoeg om echt pijn te doen. Het is echt zijn manier om negatieve aandacht van mij te krijgen. Ik heb geen idee hoe ik hier mee om moet gaan. Hoe moet ik reageren als we in het openbaar zijn en hij naar een vreemde toeloopt en die begint te slaan? Ik heb nog een ouder kind en ik kan dus niet gewoon weglopen, omdat dat niet eerlijk zou zijn tegenover mijn tweejarige kind. Geef me alstublieft raad. Ik kom er echt niet uit.
A: Je situatie klinkt erg frustrerend maar is niet ongewoon. Veel kinderen van anderhalf uiten hun gevoelens lichamelijk. En zoals je zelf al terecht opmerkt, hij wil ook graag je aandacht krijgen (maar hij ziet die aandacht niet als negatief). Kinderen van zijn leeftijd denken heel egocentrisch - alles gebeurt vanwege hen en ze kunnen iets alleen maar zien vanuit hun eigen standpunt. Dit is geen egoïsme, het is de enige manier waarop zij de wereld kunnen zien. Probeer zo positief mogelijk te reageren als hij communiceert zonder te slaan. Het belonen van positief gedrag werkt veel beter dan het bestraffen van negatief gedrag. Geef hem geen sociale prikkels als je weet dat hij bijna moet gaan slapen of als hij te hongerig is om kalm te blijven. En probeer elke dag wat tijd met hem alleen door te brengen. Geef hem je volle aandacht terwijl jullie samen spelen. Laat hem zien hoe hij zachtjes mensen aan kan raken als hij positieve gevoelens over wil brengen. Wees geduldig. Binnenkort leert hij praten en leert hij dat hij daarmee veel effectiever kan communiceren. - Peter A. Gorski, arts
V: Mijn zoontje is 14 maanden en als hij niet krijgt wat hij wil, kan hij vreselijk driftig worden, hij gooit zichzelf op de grond of slaat diegene die toevallig in de buurt is. Help! Wat kan ik doen om hem dit vreselijke gedrag af te leren?
A: De driftbuien die je beschrijft kunnen het geduld van elke verzorger behoorlijk op de proef stellen. Maar voor een kind van 14 maanden is dit de beste manier om je te laten weten dat hij vastbesloten is iets leuks te doen, of dat hij absoluut wil stoppen met wat hij aan het doen is, of dat hij het warm of koud heeft, dat hij honger heeft of vol zit, dat hij zich verveelt, moe is, of dat hij staat te trappelen om weg te gaan. In de komende zes maanden zal hij steeds beter leren praten en kan hij zijn behoeften en interesses beter duidelijk maken. Op het moment kan je het beste eerst vaststellen dat hij niets gevaarlijks doet. Vervolgens kan je hem oppakken en hem speels afleiden door op geruststellende toon tegen hem te zingen/praten en een alternatief te bieden. Ken ook je eigen grenzen! Als je erg moe bent (en je jezelf ook wel even zou willen afreageren) vraag dan aan iemand die je vertrouwt te helpen met je kind. Ik vraag me trouwens af of je zoontje misschien van nature een opgewonden standje is. Als dat zo is dan is hij waarschijnlijk net zo luidruchtig als hij het uitschatert van de pret. Hij is het type dat als zijn tijd daar is, zijn energie kan richten op leiderschap en zeer succesvol kan worden. - Peter A. Gorski, arts
V: Mijn zoontje van bijna twee is net twee maanden bij zijn grootouders geweest, die hem overladen hebben met aandacht. Nu wil hij de hele tijd aandacht en wil hij dingen op zijn manier doen. Als we streng zijn en er een punt van maken, gooit hij zichzelf op de grond en valt dan op zijn achterhoofd. We kunnen het niet laten gaan omdat zijn driftbuien eeuwig lijken te duren. Moeten we met hem naar een kinderexpert gaan of hoort dit bij deze moeilijke leeftijd?
A: Je zoontje maakt een normale fase in zijn ontwikkeling door. Het is heel gewoon voor kinderen van zijn leeftijd - en zelfs oudere kinderen - om driftbuien te hebben als ze gefrustreerd zijn. Als hij zich beter leert uiten, verdwijnen ze vanzelf. Als hij toch driftig wordt, is het belangrijk dat je zorgt dat hij zichzelf geen pijn kan doen. Probeer hem op te tillen, hem naar een veilige plek te brengen en rustig met hem te praten. Wat je ook doet, je mag niet toegeven want dan leert hij heel snel dat hij zijn zin kan krijgen door driftig te worden. Het klinkt een beetje dat je kind zijn grenzen, en de jouwe, aan het testen is en je in een vicieuze cirkel terechtgekomen bent. Hij eist je aandacht. Vanwege je angst om hem te verwennen, hou je je in. Hij raakt gefrustreerd en smeekt om meer. Jullie raken allebei overstuur. Probeer hem in plaats daarvan veel aandacht te geven - knuffel hem, speel en praat met hem - zodat hij zich veilig en geborgen voelt. Als je je inhoudt, wil hij juist meer. Zodra hij zich veiliger voelt, wordt hij minder veeleisend. Je zult zelfs ontdekken dat je op deze manier minder aandacht aan hem besteedt dan wanneer je de hele tijd de strijd aangaat. Hopelijk gaan jullie je allemaal beter voelen en verdwijnen de driftbuien vanzelf. - Dr. Lawrence Kutner, klinisch psycholoog
V: Mijn dochtertje van 22 maanden krijgt nog steeds borstvoeding. Ik geef haar slechts twee of drie keer op een dag borstvoeding als we thuis zijn, meestal voordat ze een middagdutje gaat doen en voordat ze gaat slapen. Het probleem is dat ze in het openbaar vraagt (soms heel erg hard) of ze aan de borst mag. Heb je hier ideeën over? Is ze te oud voor borstvoeding?
A: Ik weet vrij zeker dat je allerlei antwoorden op deze vragen zou kunnen krijgen. In andere culturen wordt vaak veel langer borstvoeding gegeven aan kinderen dan in Nederland. Ik krijg het gevoel, aangezien je deze vraag stelt, dat je je onprettig voelt met het verzoek van je dochtertje, zeker in het openbaar. Op haar leeftijd kan je haar redelijkerwijs vertellen dat ze alleen thuis aan de borst mag. Als ze iets wilt drinken, kan je haar wat laten drinken uit een bekertje of uit haar meegenomen drinkbeker. Peuters vragen vaak veel. Dat is een manier om hun onafhankelijkheid te laten zien. Maar ouders moeten constant grenzen stellen, vaak ook voor hun veiligheid. Het is OK om nee tegen haar te zeggen. Je kunt proberen haar aandacht op iets anders te richten. Zo blijft ze niet denken aan het aan de borst drinken. Als je consequent bent, vergeet ze het snel. Als je nog steeds met plezier thuis borstvoeding geeft voordat ze gaat slapen, kan je daar gewoon mee doorgaan. Als je met de borstvoeding wilt stoppen, kan je haar uit een beker laten drinken, een verhaaltje voorlezen, een paar knuffels geven en haar in bed te leggen. Als ze vraagt of ze aan de borst mag, kan je haar uitleggen dat ze nu uit een beker drinkt. Indien mogelijk kan je de vader vragen haar naar bed te brengen om het patroon te doorbreken. Het duurt misschien even aangezien ze er bijna twee jaar aan gewend is geweest. Maar ze zal heus aan de nieuwe routine wennen. Succes. - Linda Jonides, P.N.P.
V: Ik heb een vierjarige jongenstweeling die vreselijk competitief is. Hoe kan ik een vreedzaam samenzijn aanmoedigen?
A: Rivaliteit tussen broertjes en zusjes is heel normaal en onvermijdelijk. Kinderen leren over zichzelf en over elkaar door eigen ervaring. Dus je kunt je het beste niet mengen in de strijd. Als je het aan hen overlaat om het op te lossen, leren ze samen te werken en geven ze meer om elkaar dan wanneer je er een driehoeksverhouding van zou maken. Maar als de een de ander verraadt, wat zeker gaat gebeuren, moet je dit gedrag niet belonen. Leg de verrader uit hoe erg hij het zou vinden als zijn broertje hetzelfde zou doen. En leg je kind uit dat je er op deze manier niet bij betrokken wilt raken. Beloon je zoontjes als ze leuk samen spelen. Wat je ook doet, weersta de drang om het voor hen op te gaan lossen. Ze moeten leren om met elkaar in een gezin te leven. Dat is een van de belangrijkste levenslessen. Onthoud ook dat haat en liefde twee kanten van dezelfde medaille zijn. - T. Berry Brazelton, arts
